Σύγχρονες θεωρίες για καταγωγή δράματος

Η σκιαγράφηση μίας εξελικτικής πορείας, όπως ήδη αναφέρθηκε στη φρόνηση του Αριστοτέλη περί απαρχών του δράματος, στην αντίστοιχη συλλογιστική πορεία του Ηροδότου, καθώς, επίσης, και στις εικονογραφικές μαρτυρίες ήδη από την πρωιμότερη εποχή, θέτει ως αφετηρία τα εύθυμα λαϊκά δρώμενα. Σταδιακά ενσωματώνει τα στοιχεία από τον τελετουργικό θρήνο και μάλιστα στη διαλογική μορφή του, τον κομμό, με απόρροια να καταλήξει και να μεταβληθεί στο σοβαρό, σκυθρωπό, σεμνοπρεπές δραματικό είδος, που έχει επικρατήσει έκτοτε.

Μολαταύτα, όλα τα προαναφερθέντα αντιπροσωπεύουν μία μόνο από πολλές θεωρητικές υποθέσεις, που έχουν διατυπωθεί. Για λόγους πληρότητας και ερευνητικής αμεροληψίας, έπονται θεωρίες, για την διαπίστωση μεταξύ άλλων της σημασίας και βαρύτητας, που έχει δοθεί από τους ερευνητές.

Αρχικά, σύμφωνα με τη θεωρία του Albin Lesky για τον σατυροδιθύραμβο και τους σατύρους-τράγους, ο αυστριακός φιλόσοφος, στο έργο του «Η τραγική ποίηση των Αρχαίων Ελλήνων», προέβαλε την υπόθεση ότι η τραγωδία γεννήθηκε από ένα είδος το οποίο ο ίδιος ονομάζει «σατυροδιθύραμβο», ένα διθυραμβικό άσμα, το οποίο το τραγουδούσαν Χοροί ανδρών μεταμφιεσμένοι σε Σατύρους.

Αν και βασισμένος σε βυζαντινές πηγές αμφίβολης εγκυρότητας, υποθέτει ότι πρόκειται για ένα καλλιτεχνικό επίτευγμα του Αρίωνα, του ποιητή, δηλαδή, τον οποίο ήδη ο Ηρόδοτος πιστώνει με την εφεύρεση του διθυράμβου, που, όμως, δεν υπάρχει καμία ξεκάθαρη μαρτυρία στις αρχαίες πηγές. Επομένως, ο Αρίων πρώτος συνέθεσε διθύραμβο και έβαλε Σατύρους ἒμμετρα λέγοντας, Σατύρους να μιλούν σε έμμετρο λόγο.

Καταφεύγει σε πρώιμες ενδείξεις προκειμένου να βρει τη σύμφυρση μεταξύ διθυραμβικού και σατυρικού στοιχείου, σε λιγοστές αγγειογραφικές παραστάσεις στις οποίες φαίνεται ότι οι Σάτυροι συνδέονται με κάποιον τρόπο με τον διθύραμβο. Μάλιστα, σε μια απεικονίζεται σε μια εικόνα ένα σκίτσο από θραύσμα αττικού κρατήρα όπου φαίνεται ένας Σιληνός να παίζει τη λύρα και πάνω αυτόν υπάρχει η επιγραφή «ΔΙΘΥΡΑΜΦΟΣ», σαν να επρόκειτο για το όνομα του Σιληνού.

Το μόνο βέβαιο είναι ότι φαίνεται μονάχα πως ο διθύραμβος ήταν άσμα που συνδεόταν από νωρίς με τη σφαίρα της διονυσιακής λατρείας και ειδικότερα με τους Σατύρους, δίχως να παραπέμπει σε κάτι που έχει τη μορφή του ολοκληρωμένου κι αναπτυγμένου σατυρικού δράματος. Εξάλλου είναι αξιοπερίεργο το γεγονός ότι δεν τους αναφέρει πουθενά ο Αριστοτέλης.

Στην συνέχεια μία δεύτερη θεωρία, για την καταγωγή της τραγωδίας είναι αυτή του Walter Burkert, του Γερμανού θρησκειολόγου, ο οποίος επικεντρώνεται στη θυσία του τράγου ως τη γενεσιουργό τελετουργία που οδήγησε στην εμφάνιση της τραγωδίας. Φιλολογικές πηγές της αλεξανδρινής περιόδου ερμηνεύουν τον όρο «τραγωδία» ως άσμα που ψάλλονταν κατά τη διάρκεια της θυσίας ενός τράγου ή άσμα για το οποίο το βραβείο ήταν ένας τράγος.

Πολύ συχνά η εικονογραφία των διονυσιακών τελετών και εορτών περιλαμβάνει τον τράγο. Στις αγγειογραφίες, ο Διόνυσος και οι οπαδοί του απεικονίζονται μαζί με τράγους, με τον τελευταίο να θεωρείται το κατεξοχήν σφάγιο που προσφερόταν ως θυσία στον Διόνυσο. Άλλωστε, υπήρχε η συνήθεια να δίνεται ένας ταύρος ως βραβείο για τον καλύτερο διθύραμβο ή να συνοδεύεται η εκτέλεση διθυράμβου από θυσία ταύρου. Αυτή είναι πιθανώς η σημασία της φράσης «βοηλάτης διθύραμβος», διθύραμβος που οδηγεί τον ταύρο, την οποία χρησιμοποιεί ο Πίνδαρος στον 13ο Ολυμπιόνικο.

Αν οι ρίζες της τραγωδίας σχετίζονται πράγματι με τη θυσιαστήρια τελετουργία όπως υποστηρίζει ο Burkert, τότε εύκολα εξηγείται η σταθερή παρουσία της θυμέλης στην ορχήστρα του αρχαίου θεάτρου. Η θυμέλη, ήταν βωμός, όπου προορίζεται για τη θυσία ενός ζώου. Συνεπώς, η ύπαρξη της θυμέλης στην ορχήστρα του θεάτρου -στις παρυφές της-, ίσως είναι μία μόνιμη υπόμνηση στην τελετουργική, θυσιαστήρια συγκεκριμένα, καταγωγή της τραγωδίας.

Αλυσιδωτά, αν η τραγωδία έχει θυσιαστήρια καταγωγή, τότε εξηγείται για ποιον λόγο οι τραγωδίες επανειλημμένα επανέρχονται στο μοτίβο της στρεβλής θυσίας, κατά την οποία το θύμα δεν είναι ένα ζώο, αλλά ένας άνθρωπος. Στην συνέχεια παρατίθενται σχετικά παραδείγματα.
Πρώτον, στην Ορέστεια του Αισχύλου, τόσο η θυσία της Ιφιγένειας όσο και ο φόνος του Αγαμέμνονα παρουσιάζονται με όρους που παραπέμπουν στην τελετουργία της ζωοθυσίας.
Δεύτερον, στην Εκάβη του Ευριπίδη, απαιτείται να θυσιαστεί η Πολυξένη για να εξευμενιστεί ο νεκρός Αχιλλέας.
Τρίτον, στις Τραχίνιες του Σοφοκλή, το δηλητήριο του Κενταύρου με το οποίο είναι ποτισμένος ο χιτώνας του Ηρακλή ενεργοποιείται από τη θερμότητα της φωτιάς, που καίει στους βωμούς την ώρα, που ο Ηρακλής θυσιάζει ζώα στους θεούς, αλλά τελικά καταλήγει ο ίδιος να γίνει θύμα και να καεί.
Τέταρτον, στον Αίαντα του Σοφοκλή, έχοντας σφάξει τα ζώα που τα περνούσε για τους Έλληνες αντιπάλους του, καταλήγει να σφαγιασθεί ο ίδιος με ένα ξίφος το οποίο ο ίδιος το ονομάζει «σφαγέα» τρόπο που παραπέμπει στη θυσιαστήρια τελετουργία.
Πέμπτον, στην Ανδρομάχη του Ευριπίδη ο Νεοπτόλεμος δολοφονείται στους Δελφούς, με τρόπο που παραπέμπει στη θυσιαστήρια τελετουργία. Οι κάτοικοι των Δελφών τον λιθοβολούν, όπως οι τελεστές της θυσίας «λιθοβολούσαν» με χοντροαλεσμένο κριθάρι το σφάγιο πριν να το σκοτώσουν. Επίσης οι κάτοικοι των Δελφών σκοτώνουν τον Νεοπτόλεμο με αιχμηρά όργανα, όπως κανείς θα σκότωνε το σφάγιο με τη θυσιαστήρια μάχαιρα.

Σύμφωνα με τον Burkert, ο πρόγονος της τραγωδίας ήταν πιθανώς ένα μιμητικό δρώμενο, που συνοδευόταν από άσματα. Εκτελούσαν προσωπιδοφόροι θύτες γύρω από τον βωμό κατά τη θυσία ενός τράγου προς τιμήν του Διονύσου. Αυτή η τελετουργική «ωδή του τράγου» θα εκτελούνταν αρχικά στις παρυφές της πολιτικής κοινότητας· και πράγματι η αρχαία παράδοση συνδέει τις απαρχές της τραγωδίας με τον δήμο των Ικαριέων, στον σημερινό Διόνυσο της Αττικής. Οι τελεστές της είχαν μεγάλα περιθώρια για αυτοσχεδιασμό. Και είναι αυτός ακριβώς ο αυτοσχεδιασμός που οδήγησε τελικά στη δραματική μίμηση και στην τραγωδία.

Κατά την τρίτη θεωρία, ο Richard Seaford έχει ως πυρήνα τα διονυσιακά μυστήρια, δηλαδή, η τραγωδία γεννήθηκε από τα διονυσιακά μυστήρια, τις μυστικές ή μυητικές τελετές μέσω των οποίων οι λατρευτές του Διονύσου γίνονταν μέλη του διονυσιακού θιάσου.

Αρχίζει από την διαπίστωση ότι οι Βάκχες του Ευριπίδη -δηλαδή η κατεξοχήν διονυσιακή τραγωδία, αφού έχει ως θέμα της την καθιέρωση της διονυσιακής λατρείας στη Θήβα- είναι έργο που αρθρώνεται γύρω από τον σπαραγμό, τον διαμελισμό του θύματος, του σφαγίου, και την ωμοφαγία, την κατανάλωση ωμού κρέατος.

Αυτές οι δύο τελετουργίες είναι τελετουργίες κατεξοχήν βακχικές, κεντρικές τελετές της διονυσιακής μύησης. Άλλωστε, στις Βάκχες, στην κορύφωση του έργου η Αγαύη μαζί με τις υπόλοιπες μαινάδες σκοτώνει και διαμελίζει τον ίδιο της τον γιο, τον Πενθέα, γιατί εντός του βακχικού παραληρήματός της τον παρομοιάζει για άγριο ζώο. Στην σκηνή στην οποία ο Πενθέας ντύνεται γυναίκα για να κατασκοπεύσει τις μυστικές τελετές των μαινάδων.

Σε πολλές μυητικές τελετές δηλαδή ο υποψήφιος μύστης απεκδύεται τρόπον τινά την προηγούμενη ταυτότητά του και ενδύεται μία καινούργια ταυτότητα, η οποία πολλές φορές εκπροσωπεί το αντίθετο. Αν η κατεξοχήν διονυσιακή τραγωδία οι Βάκχες περιέχει τόσους υπαινιγμούς στα διονυσιακά μυστήρια είναι ίσως γιατί η ίδια η καταγωγή της τραγωδίας συνδέεται με τα μυστήρια του Διονύσου.

Like my facebook page

Follow my insta page

Προσωπικός Λογαριασμός (fb) ΚΣ

Προσωπικός Λογαριασμός (insta) ΚΣ


Δημοσιεύτηκε από τον Αικατερίνη Συμφέρη

Γεια σας, καλώς ήρθατε στην ιστοσελίδα μου. Είμαι πτυχιούχος του τμήματος Θεολογίας και νυν προπτυχιακή φοιτήτρια της Φιλοσοφικής Σχολής του τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Κάτοχος πτυχίων ξένων γλωσσών: Αγγλικών, Ισπανικών και Ιταλικών. Επιπλέον, είμαι πιστοποιημένη με το Vellum σε Τυφλό Σύστημα, ECPR και ERP Soft1 . Διδάσκω ιστορία, έκθεση, θρησκευτικά, αγγλικά και ιταλικά.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Create your website with WordPress.com
Ξεκινήστε
Αρέσει σε %d bloggers: